Masdar-nāme-yi Türkī’deki İsimlerin Tematik Söz Varlığı

Özet

Hindistan, Afganistan, Pakistan ve Bangladeş’in büyük bir kısmını kapsayan
sınırlarıyla kısa zamanda büyüyen Bâbürlü Devletinin Farsça, Arapça, Hintçe, Urduca
gibi çeşitli dillerin konuşulduğu kozmopolit bir yapısı vardır. Arapça din dili olarak
gücünü korurken 16. yüzyılın sonlarından itibaren Farsça, Bâbürlü Devletinde yönetim,
kültür ve güç aracı haline gelmiştir. Devletin kurucusu Bâbür Şah’ın (H. 888/M. 1483- H.
937/ M. 1530) resmî dil tayin ettiği Çağatay Türkçesi yalnızca saray erkânının ve ordunun
bildiği yerel dile dönüşmüştür. Bu sebeplerle saray erkânı ve yöneticiler ata dillerinin
öğrenilmesi ve korunması için Türkçe dersleri almışlar, Çağatay Türkçesini öğreten
sözlük ve gramer kitaplarının yazılmasını teşvik etmişlerdir. Bunlardan biri Mîr Îsâoğlu
Hâcı Şâşî’nin I. Bahadır Şah’ın emriyle H. 1090/ M. 1679 yılında yazdığı Masdarnāme-
yi Türkī’dir. Çağatay Türkçesi-Farsça olarak iki dilli hazırlanan ve sözlük-gramer
niteliği taşıyan eserde isimler sıralanırken kısmi olarak tematik usulden faydalanılmıştır.
Çalışmanın birinci bölümünde Masdar-nāme-yi Türkī tanıtılmış; ikinci bölümünde
doküman analizi yapılarak eserdeki isimlerin tematik tasnifi ve içerik değerlendirilmesi
yapılmıştır. Çalışmanın amacı eserin yazıldığı dönemin gündelik hayatına, kültürel
yapısına dair bilgiler içeren söz varlığına ve tematik yapısına dikkati çekmek, Bâbürlü Devleti zamanında yazılan sözlüklerin ortak söz varlığının tespit edilmesine ve bu
sözlüklerin tematik yönden karşılaştırılmasına yönelik araştırmalara, sözlükbilimtoplumsal
dilbilim çalışmalarına veri sunmaktır.