Kanûnü’l Mes’ûdî’de Meridyen Belirleme Yöntemleri ve Hint Dairesi

Özet

Ebu’l Reyhân Muhammed bin Ahmed el-Bîrûnî, 11. yüzyılın en önemli matematik
ve astronomi bilginlerindendir. Kânûnü’l Mesûdî fi’l-Hey’e ve’l-Nucûm kitabı döneminin
kuramsal astronomi konuları, astronomi cetvelleri ve astrolojik yöntemlerini anlattığı
eseridir. Bu makalenin konusu Kânûnü’l Mes’ûdî’deki günortası/boylam (nısfün’nehâr)
belirleme yöntemleri ve buna bağlı olarak Hint Dairesinin anlatıldığı bölümün
incelenmesidir. Makalede söz konusu bölüm tahkikli metin oluşturularak Türkçeye
çevrilmiş, yöntemin prensipleri analiz edilmiş ve matematiksel yorumu yapılmıştır. E.
S. Kenndy’nin, Bîrûnî’nin anlattığı yöntemlerden sadece sonuncusu hakkında kısa bir
çalışması bulunmaktadır. Makalemizde Bîrûnî’nin analiz ederek anlattığı yöntemlerin
tümü açıklanmıştır. İki bölümden oluşan makalenin ilk bölümünde Hint dairesinin iz
sürümü yapılmıştır. Batlamyus’ta görülmeyen Hint Dairesinin Siddhantalarda ve ardından
İslam Dünyası zîcleri ve (hey’e) kuramsal astronomi eserleri içeriğindeki tarihsel gelişimi
incelenmiştir. Yapılan bu iz sürümünde ayrıca Bîrûnî’nin Hint Dairesi kavramını literatüre
kazandıran kişi olma olasılığı sorgulanmıştır. Bu kavramsallaştırma çabasına bağlı
olarak, Bîrûnî’nin çalışmalarındaki öğretici metodu ve kavramsallaştırma konusundaki
özenli gayreti meridyen belirleme konusu merkeze alınarak ve diğer kitaplarından
örnekler verilerek ortaya konmuştur. İkinci bölümde ise Kânûnü’l Mesûdî’de yer alan
kısmın çevirisi ve şekillerin güncel çizimleri yapılarak yorumlanmıştır. Makalede ayrıca
Kânûnü’l Mesûdî’nin farklı yazmaları incelenerek anlatılan geometrik modelin İstanbul
enlemine göre yeni bir çizimi yapılmıştır. Söz konusu çizimler eserin farklı yazmaları
karşılaştırılarak, Oxford Bodleain 516 ve Velüyüddin Efendi 2277 kopyaları temel
alınarak oluşturulmuştur. Çeviri ve kritik metin ise kitabın basılı Haydarabat1 basılı metni, Oxford Bodleain 516, Veliyüddün 2277, Berlin 1613 ve Kandilli 364 yazma nüshaları
karşılaştırılarak yapılmıştır.