Evliya Çelebi Mizahının İzahı

Öz

Evliya Çelebi Seyahatnâme’si, Osmanlı sahasında yazılmış, alanının en önemli
eseri olarak dikkat çekmektedir. Seyyahın anlatımında, kendine has dil ve üslubun temel
dayanaklarından biri onun mizahçı mizacıdır. İlhamını yaşadığı dönemin zengin
ve verimli mizah atmosferinden alan Evliya Çelebi, mizahçı mizacının ve kibar-komik
bakış açısının yardımıyla güldüren birçok olay ve hikâye anlatmaktadır. Seyahatnâme
düşünüldüğünde bu koca eserin meydana getirilmesinde ilk sebep, kökende yer alan ironik
bir “dil sürçmesi”dir. Mizahi kökenli bir olayla başlayan yolculuk boyunca mizahın
türlü veçhelerinin izlerine rastlanmaktadır. Latifeler, şakalar, nükteler, gülünç hikâyeler
vasıtasıyla görünen mizahın altında başka aparatların veya gereçlerin kullanıldığı
izlenmektedir. Bu gereçlerden ilki “Söz Cambazlıkları”dır. Cinaslı, uyaklı, ikilemeli
tekerlemeler şeklindeki bu gülümseten aparatlar, ya satırlar boyunca devam eden “uzatmalı”
örnekler ya “Komik Benzetmeler” ya da herhangi bir şehrin isminin kökenine dair
seyyahın “uydurma”larıdır. İkincisi, bilmezlenerek dolaylı yollardan anlatma durumları
için kullanılan “Tecahülüarifane Şakalar”dır. Son olarak “Grotesk Nitelikteki Şakalar”
şeklinde kodlanabilecek “halkın gülüşü” metaforuyla kapsanan, bedensellik ilkesinin imgeleri (yeme, içme, dışkılama ve cinsel hayata ait imgelerin temsili), norm karşıtlığı
ve sövgülü anlatımlardan oluşan mizahi yapıdır.