Erken Dönem Zahriyelerinin Gelişimi Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu makale, İslâmî kitap sanatlarında mushaf nüshaları ve cüz zahriyelerinin, erken
örnekleri olan geç Emevî ve erken Abbâsî dönemlerinden İlhanlı–Memlük dönemine
kadar geçirdiği biçimsel ve üslupsal dönüşümü incelemektedir. Çalışmada zahriyenin
ortaya çıkışı, işlevi ve estetik dili Emevî, Abbâsî, Mağribî, Selçuklu, İlhanlı ve Memlük
dönemi belirlenen yazma eserler üzerinden karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir.
Örneklem, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi, Chester Beatty Kütüphanesi, Topkapı Sarayı
Müzesi Kütüphanesi ve Metropolitan Sanat Müzesi koleksiyonlarında yer alan yazmalar
ile Alain George’un yayımladığı mushaf nüshaları esas alınarak oluşturulmuştur. Elde
edilen bulgular, erken dönemde mimarî öğeler ve sade geometrik düzenlerin öne
çıktığını, Abbâsî döneminde ise dairesel kompozisyonlar, kendi sınırları içinde kapalı geometrik formlar, rozetler ve altın kullanımının artmasıyla zahriyelerdeki biçimsel
unsurlarının çeşitlendiğini göstermektedir. Batı İslâm dünyasında gelişen Mağrib mushaf
nüshalarında kare formata dayanan sayfa düzenleri, geçme bant sistemleri ve parlak
renk paletiyle özgün bir bezeme anlayışı ortaya çıkarken, Selçuklu döneminde sistemli
geometrik geçmeler ve simetrik kompozisyon şemaları belirginleşmiştir. İlhanlı ve
Memlük dönemlerinde ise büyük boyutlu mushaf nüshalarında uygulanan geniş bordürler
ve ağ/örgü temelli karmaşık geometrik düzenlemelerle zahriyelerin en gelişmiş ve anıtsal
örneklerine ulaşıldığı görülmektedir. Çalışma, zahriye tezhiplerinin ortaya çıkışını ve
gelişimini farklı dönemlere ait yazma örnekleri üzerinden karşılaştırmalı olarak ele alarak
bu bezeme alanının İslâmî kitap sanatları içindeki yerini daha bütüncül bir çerçevede
değerlendirmeyi amaçlamıştır.